De wereldwijde vraag naar natuurlijke hulpbronnen neemt exponentieel toe als gevolg van een groeiende wereldbevolking (tot een kleine 10 miljard in 2050) en een stijgende welvaart (tot 3 miljard mensen in de middenklasse tegen 2025). Dit verplicht ons om radicaal anders om te gaan met materialen en grondstoffen.

De transformatie naar een circulaire economie biedt Vlaanderen en Europa enorme kansen op economisch vlak en inzake milieu en gezondheid. Maar is een circulaire economie per definitie ook duurzaam?

In de essentie gaat duurzaam of maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) over de verantwoordelijkheid die een bedrijf opneemt voor haar impact op het milieu en de maatschappij. Het streven naar duurzame productie en consumptiepatronen, de kern van de circulaire economie, zit reeds lang in MVO vervat.

Zo stelde de VN-top in Rio 1992 al dat niet-duurzame patronen van productie en consumptie moeten verminderen en verdwijnen om een meer duurzame ontwikkeling te bereiken. Binnen de ISO 26000 richtlijn voor maatschappelijke verantwoordelijkheid is ‘Duurzame consumptie’ één van de 7 hoofdthema’s. En ook de zeer recente Duurzame ontwikkelingsdoelen (SDGs, Sustainable Development Goals) bevatten een doelstelling ‘Verzeker duurzame consumptie- en productiepatronen’.

MVO steeds hoger op de agenda

In 2011 en 2015 ging men via de CSR Barometer na hoe maatschappelijk verantwoord ondernemen opgenomen wordt in de managementsystemen van onze Belgische bedrijven. Hieruit blijkt dat we er op enkele jaren tijd sterk op vooruit zijn gegaan.

MVO wordt professioneler en meer bedrijven zijn er op een gestructureerde manier mee bezig. Bemoedigend voor de circulaire economie is bovendien dat ‘de innovatie van producten en diensten’ stijgt als drijfveer om aan MVO te doen.

Van bedrijf naar keten

Binnen de circulaire economie staat het sluiten van materiaalkringlopen centraal. Samenwerking met spelers in de keten is daarbij cruciaal. Dat is echter makkelijker gezegd dan gedaan, want daar knelt vaak het schoentje. Zo blijk ook uit de CSR Barometer. MVO blijkt immers vooral lokaal te worden toegepast op het eigen bedrijf. Belgische bedrijven zijn te weinig bezig met de impact binnen de keten en de samenwerking met ketenpartners. Dat komt ook terug in hun stakeholderaanpak, die inzake MVO te weinig ontwikkeld is. In contacten met externe stakeholders staan vooral klanten, de overheid en aandeelhouders centraal, wat niet voldoende is voor een circulaire economie.

Niet zomaar duurzaam

Een circulaire en duurzame economie worden weleens als synoniemen gebruikt. Dit is niet per definitie zo. De positieve effecten van de circulaire economie nemen niet weg dat een bedrijf ook verantwoordelijkheid moet opnemen voor de negatieve impact die kan optreden bij het uitoefenen van zijn activiteiten.

Het sluiten van materiaalkringlopen vereist bijvoorbeeld heel wat transport. Kringlopen kunnen lokaal of mondiaal gesloten worden. De keuze om lokaal de kringloop te sluiten, kan daarbij niet alleen positief zijn voor het milieu, maar biedt ook mogelijkheden voor ‘relokalisatie’ van economische activiteiten.

En wat met gevolgen die het recycleren en ontmantelen van producten heeft op de lokale gemeenschappen waarin deze installaties gevestigd zijn? Geur-, lawaai-, en stofhinder zijn enkele voorbeelden van de impact die kan ontstaan op de lokale gemeenschap.

Sociale uitdagingen

Ook op het sociale vlak is er sprake van een impact. Hoewel de circulaire economie potentieel heel wat nieuwe jobs kan leveren, betekent dat ook dat heel wat jobs zullen verdwijnen in traditionele sectoren. Werknemers moeten vaak ook nieuwe competenties leren om te functioneren binnen de circulaire economie. Aandacht voor een rechtvaardige transitie en training en opleiding staan dan ook maar beter hoog op de agenda.

Dubbele taak

Een circulaire economie kan dus maar duurzaam zijn als ze aandacht heeft voor haar dubbele rol. Enerzijds zijn de positieve gevolgen van haar ‘kerntaak’, het sluiten van materiaalkringlopen, duidelijk. Anderzijds moet ook de ‘hoe’ aan bod komen. Het in kaart brengen van een mogelijke negatieve impact en er een passend antwoord op formuleren, maakt een circulaire economie ook echt duurzaam.